Milli Mücadelenin Hukukileşme Süreci

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...................................................................................... V KİSALTMALAR ....................................................................... XV BİRİNCİ BÖLÜM MİLLİ MÜCADELE VE KUVAYİ MİLLİYE RUHUYLA ULUSU HAZIRLAMA DÖNEMİ I. Kurtuluş İçin Karar ................................................................... 1 A-Kararın Siyasal Oluşumunda Fikirsel Geçmişin Mirası ................ 1 B-Kararı Oluşturan Sosyal Dokudaki Katmanlar............................. 10 C-Kararın Doğruluğunun Seçimi Katılmanın Ön Plâna Çıkarılması......................................... 17 II. Örgütlenme Olavı ve Kullanılan Dinamikler............................... 20 A - Örgütlenme Olayı ................................................................ 20 1. Yerel-bölgesel millî direniş örgütlenmeleri: Millî direnişlerin kendiliğinden doğumu 20 2. Tek bir örgütte birleştirme: ANADOLU Ve Rumeli Müdafaai Hukuk olgusu 23 B - Bir MİLLETİN Yeniden Örgütlenmesi Yolunda Kullanılan Dinamikler........................................................................ 25 1. İç kamuoyu dinamikleri .................................................. 25 a) Müdafaai Hukuk.............................................................. 25 b) Kuvayî Millîye ............................................................... 27 c) Millî Kongreler.............................................................. 32 (1) Amasya Buluşması Uluslaşma sürecinde somut adım ............................. 32 i) İktidarın asıl kaynağına seslenme, siyasal anlamda MİLLETE yönelme 32 ii) Amasya doğrultulan ve anayasal ipuçları ............... 34 iii) Amasya ve Kanun-u Esasî .................................. 35 (2) Erzurum Millî Kongresi............................................. 37 i) Kongre'nin içeriksel yaklaşımından yansımalar....... 37 (i) Genel olarak ...................................................... 37 (ii) Tarihî Kongre'nin ürettiği sonuçlar....................... 42 (iii) Kararların netleştirdiği yönler............................. 44 (iv) Şarki Anadolu Miidafaai Hukuku Millî Cemiyeti Nizamnamesi ................................................... 46 ii) Savaş yönetiminin başlangıcı......................... SO iii) Manda sorunu ............................................. 51 iv) Kongre'nin eğilimi ve Kanun-u Esasî................................. 53 v) Anayasal doğrultular vc anayasal ipuçları ......... 57 (3) Sivas Millî Kongresi ................................................ 59 i) Amacın toplulaştırılması vc Kongre'nin eğiliminden yansımalar 59 ii) Karar organı Kongre'nin onayladığı kararlar .... 63 iii) Anadolu Millî Kurtuluş Savaşı Örgütlenmesi'nin bu aşamasında Kongre'nin yaklaşımından bazı gözlemler 67 iv) Manda sorunu ............................................. 72 v) Sivas'a gelen Amerikan Heyeti'ne verilen "muhtıra" 78 (4) Batı Anadolu Millî Kongresi ..................................... 80 i) Balıkesir Millî Kongresi.................................. 80 ii) Denizli Millî Kongresi................................... 84 iii) Alaşehir Millî Kongresi ................................ 85 (5) "idare-i Muvakkate" ................................................. 89 i) Bu kurumun Erzurum'da biçimlenişi ................ 89 ii) Bu kurumun. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Örgütü'nün yürütme organı olarak bütün memleketin kurumu haline dönüşümü................................................... 92 iii) "idare-i Muvakkate" olgusu............................ 95 (i) Merkezî Yöııetim'le bağları koparma girişimi: Otoriteyi sınama ve kanıtlama 95 (ii) Sivas Millî Kongresi'nin davranışı bir "İdare-i Muvakkate" şekline yol açar 103 (iii)"İdare-i Muvakkate"nin niteliği................... 104 (iv) "İdare-i Muvakkate"nin bazı çalışmaları ...... 105 (v) Heyet—i Temsiliye'nin görevleri.................. 110 iv) "İdare-i Muvakkate"ye yapılan tepki............. 110 v) Hevet-i Temsiliye'de imza sorunu.................. 112 vi) Kısaca Millî Kurtuluş Savaşı'nin malî yönetimi .............. 114 (6) Basın-Pıotesto-Miting iletişimi ................................ 122 i) Telgraf tellerinin önemi ................................ 122 ii) Yığınsal haberleşme .................................... 127 iii) Basının çağdaş öneminin kavranması ........... 131 (7) Misak-ı Millî.......................................................... 132 2. D ı ş kamuoyu dinamikleri ............................................ 136 a) Wilson yaklaşımı ...................................................... '36 b) Egemenlik............................................................... 137 (1)İç—pozitif hukuka yansıma...................................... ' 37 (2)Batı'ııın ürünü olan bir gelişim................................. 144 İKİNCİ BÖL Ü M M İLLİ MÜCADELENİN YAPISAL KURUMLAŞ M A S I V E HU K U K i L E Ş M E S t DÖNE M İ Biıiııci Dünüm Türkiye Btiyiik Millet Meclisi vl' IV21 Teşkilât—ı Esasıve Kanunu ..................................................................................... 147 A - Anadolu Milli Mücadelesi'niıı Birinci Büyük Millet Meclisi'ııi kurarak Hukukileşmesi ................. 147 1. BMM'nin kuruluşu................................................................................. 147 a) "İdare-i Muvakkate'nin seçim girişimi ve Millî Mücadele nin asıl organı olan I. BMM'ııe kavuşması ................................ 147 ti) I. BMM'nin "İdare-i Muvakkate "den aörevi devralması ve hükümet sistemini içeren ÖNERGE 7. 149 (1) "İdare-i Muvakkate'"nin görevi devretmesi ................ 149 (2) 1. BMM'ne görevi devretmeyi sağlayan ÖNERGE ve öngördüğü sistem 153 e) Fiilî İKTİDAR OLAYININ sonu ve yeni bir DEVLETİN hukukî temelinin atılması......................................................... 158 (1) Meclis-i Mebusan'ın kapatılması üzerine "İdare-i Muvakkate'nin hazırladığı seçim bildirileri 158 (2) İç hukuk bakımından Kaııun-u Esasî'ye rağmen yeni bir devletin kuruluş temellerinin atılması sağlanarak, fiilî durumun hukukiliğe dönüşmesi ...................... 160 2. BMM'nin taşıdığı nitelikler.......................................... 167 a) BMM'nin ayrı zaman ve koşullarla yapılan iki seçimden çıkan milletvekillerinden kurulması 167 (1) Çift seçimden oluşan bir MECLİS............................. 167 (2) Bu Meclis'iıı genel olarak yapısal durumu ................. 172 b) I. TBMM'nin Unvanının taşıdığı özellik...................... 177 c) BMM'nin "Meclis-i Müessisan" olması....................... 180 ç) BMM'nin gayesinde ikilik bulunan bir Meclis olma niteliğini taşıması ..................................................................... 189 ç) BMM'nin HALKÇI MECLİS olması .......................... 193 (1) Halkçılık üzerine genel olarak kısa notlar................. 193 (2) BMM'nin HALKÇILIK arayışları ............................. 196 13) 1. TBMM Beyannamesi ve HALKÇILIK PROGRAMI 201 i) Gözlemler ve 1920 Sonbaharı'nda BMM'nde doüan BUNALIMI çözme »irisimi 7. 201 ii) BM.M. Halkçılık Prograıııı'nın MAKSAD ve MESLEK bölümünü. "BMM'nin Beyannamesi": kalan kısmını Tcşkilât-ı Esasiye Kanunu şekline dönüştürür 206 el BMM'nin süreklilik niteliği..................................... 210 (1 ) "Hııkııkıı Esasiye Encümeni" yaklaşımı .................. 210 (2) "Hukuku Esasiye ve tahsisat hakkında Hukuku Esasiye Encümeni nin teklifi kanunisi" için BMM tartışmalarında "istimrar" ilkesine yöneltilen eleştiriler 214 B - Hukukileşme Sürecinde I. DönemTBMM'nin Miidafaai Hukuk Aksiyonunu Hukukileştirmesi Ve 1921 TEŞKİLÂT-1 ESASİYE KANUNU 222 1921 Teşkilât—ı Esasîye Kanunu'na ön yaklaşımlar ..... 222 a) Bu kanunun görüşülmesine başlanmasından önceki kesite ilişkin bazı gözlemler............................................................. 222 b) Anadolu Millî Kurtuluş Hareketi, Geleneksel Düzen'deki anayasal gelişimleri ulusal ve demokratik anayasal tezlere dönüştürüyor ................................................................. 232 c) Hazırlık dönemi anayasal tezlerinin kurumlaşması.......... 245 (1) Millî Kurtuluş Hareketi yaklaşımında Önderinin anayasal taşıyıcılığının bağlantıları 245 (2) Anayasal tezlerin Örgütlenme Olayı'ndaki kurumlaşması 249 ç) Kurulan anayasal organların kaynağı olan BMM'nin ihtilâlci niteli taşıyan ürünlerinden örnekler.................................. 253 (1) Beyannameler ................................................... 253 (2) Kararlar............................................................ 253 (3) Kararnameler ................................................... 254 (4) Kanunlar ......................................................... 254 2. Örgütlenme Olayı'nın temel dinamiği işlevini üzerine alan I. BMM'nin politik hararetini artıran hizipleşmeler 255 a)Meclis'in BOLŞEVİZM ile temasa gelmesi ........... 255 (1) Bölünen Dünya...................................... ......... 255 (2) Birinci BMM'nin durum değerlendirmesi ve KOMÜNİZM 259 (3) Önder'in "Doğunun Tezi"ne yaklaşımı ................ 265 b)Hizipleşmeler................................................. 275 (1) İttihatçıların geçmişte olduğu gibi iktidara gelebilmek için bazı arayışlara sapması 275 i) Yakın Türk Tarihi siyasal örgütlerinin en güçlüsü olan İttihad ve Terakki'nin mirasının etkinliği ....................... 275 ii) İttihatçılar'ın BMM'ndeki görünümlerinden izlenimler 283 iii) İttihatçılar'ın hazırladıkları programların içeriklerinden eğilimler .......................................................... 284 (2) GAYE BİRLİĞİNE rağmen BMM içifitlc vg dışında sapmaların oluşturduğu bazı teşekküller ve kısaca sebepleri 292 i) Genel olarak ........ ,..'............................................ 292 ii) Yeşil Ordu ve Halk Zümresi ............................... 294 iii) (Resmî) Türkiye Komünist Fırkası ..................... 298 iv) (Hafi) Türkiye Komünist Partisi.......................... 305 v) Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası ........................ 308 (3) Hilâfet-Saltanad kurumunu koruma amacıyla kurulan MUHAFAZA-i MUKADDESAT Cemiyeti 310 (4) Birinci Büyük Millet Meclisi'nin kaynağı olan Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin iki kola ayrılması 311 i) Birinci GURUP ................................................. 311 ii) İkinci GURUP................................................... 313 3. Birinci Dönüm Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Siyasî Rejim Sorununu Çözme Yolunda 85 Sayılı 20 Ocak 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kanunu" nun Doğumu ....................................... 315 a) Zamanlama ve taktik bir gelişim olarak BMM içinde-dışında iktidara göz koyan hiziplerin kontrol altına alınması ................. 315 b) TEŞKİLÂT-I ESASİYE KANUNU'nun doğumunun bunalımı söndürecek yerde arttırması 320 c) TEŞKİLÂT-I ESASÎYE KANUNU'nun farikaları....... 321 Demokrasiyi tarif................................................................................... 321 "Tevhid-i kuvva" ilkesi.......................................................................... 322 Meclis Hükümeti .................................................................................. 322 "Temsilî" esasını getirmesi .......................................... 323 Tek meclisin ilk kez benimsenmesi................................ 323 Sürekli toplanma ilkesinin benimsenmesi ....................... 324 Kanunun çelişki teşkil eden başka bir farikası .............. 324 İdarî Adem-i Merkeziyet usulüne yer vermemesi ............ 324 "Devlet Riyaseti" makamını öngörmemesi....................... 325 Saltanad-Hilâfet kurumunu kurtarma amacı..................... 325 4. TEŞKİLÂT-I ESASÎYE KANUNU TASARISI görülüşürken en çok tartışılan bir konu: MESLEKİ TEMSİL ......................................................................... 325 a) Genel olarak............................................................. 325 b) Hâkiı.ıiyet-i Millîye'nin bu yöndeki görüşü ................. 327 c) Mesleki Temsil arayışının BMM tutanaklarına yansıması 329 ç) MESLEKİ TEMSİLin Teşkilât-ı Esasîye Kanunu sunuş konuşmasında savunulması ve Teşkilât-ı Esasîye Kanunu Gerekçesi'ne yansıması ....... .............................. 333 d) MESLEKİ TEMSİL konusunda görüşler........................................... .336 5. 1921 TEŞKİLÂT-I ESASÎYE KANUNU'NUN BİÇİMSEL İNCELENMESİ 341 a) Hukuk tekniği .......................................................... 341 b) Dili/plânı ................................................................. 344 c) Şekil sorunu ............................................................ 348 ç) Bu KANUN hakkındaki kuramsal yaklaşımlar...... 354 _ (1) Kanun-u Esasî ve Teşkilât-ı Esasîye Kanunu görünümleri 354 (2) Teşkilât-ı Esasîye Kanunu hakkında kuramsal GÖRÜŞLER .... 361 6. 1921 TEŞKİLÂT-I ESASÎYE KANUNU'NUN İÇERİK BAKIMINDAN İNCELENMESİ 370 a) Kurduğu rejim bakımından ........................................ 370 (1) Bu konuda Önder'in düşüncesi ve ilk önerisi ............ 370 (2) Rejim bakımından Meclis tutanaklarından izlenimler.. 373 (3) 1921 Teşkilât-ı Esasîye Kaııunu'nun rejimi tanımı...... 375 i) Bu kanunun mahiyeti........................................ 375 ii) BMM Hükümeti rejiminin beynelminel tanımı ... 379 (i) Bu Meclis'in "diktatörlük" niteliği konusu ....... 379 (ii) Meclis Hükümeti hakkında kısa bilgiler ve I. BMM'nin gerçekleştirdiği Teşkilât-ı Esasîye Kanunu'ııda önörülen rejimin tanımlanması .......... 382 b) Güçler yönünden..................................................... 386 (1) Yasama gücü.......................................................... 386 Genel olarak............................................... 386 Yasamaya ait önemli hükümlerin 1921 Teşkılât-ı Esasiye Kanunu'nu tamamlayıcı bir yasada belirlenmesi 387 Yasama gücünün temelleri ve yasama yetkisi 390 (i) BMM'nin temelleri......................................................... 390 (ii) BMM'ııin yasama yetkisi ............................................. 391 (iii) Teşkilât-ı Esasiye ve DİN sorunu ............. 393 (2) İcra yetkisi ............................................................ 393 i) I. BMM Anadolu Müdafaai Hukuku nun fiilî vüriitme kurulu HEYET-i TEMSİLİ YE' yi İ C R A K U R U L Ü na dönüştürüyor................................................... 393 ii) İcra Kurul'u'nun (HEYETİ VEKİLE) gelişiminin anayasal boyutlarda ele alınışı 397 (i) Genel olarak yürütmenin kavnası vönünden.. 397 (ii) İCRA VEKİLLERİ HEYETİ'ne ait anayasal boyutlu yasama ürünlerindeki gelişimler 398 (3) Yaraı yaklaşımı YARGI GÜCÜ.............................................. 410 c) Yönetim ilkeleri bakımından.................................... 414 (1) Yönetim ilkeleri ..................................................... 414 (2) Merkeziyet yaklaşımı .............................................. 414 i) Merkez örgütü konumu ............................... 414 ii)Taşra örgütü konumu ................................. 415 (3) 1921 Teşkilât—ı Esasîye Kanunu'nda Ademi Merkeziyet 417 i) Vilâyet yönetimi ........................................ 417 ii) Nahiye yönetimi ........................................ 419 iii)Yerel özerkliğin sınırlılığı durumu ............. 420 ç) Teşkilât—î Esasîye Kanunu tasarısı müzakerelerinde ESKİ YENİ çelişkileri ve YEDİNCİ MADDE üzerine ..................... 422 ç) Taşıdığı noksanlıklar vönünden ANAYASA işlevi gören mevzuattan örnekler"ve HEYETİ UMUMİYE KARARLARI olgusu........................................................................ 430 Özgürlükler......................................................... 430 1. BMM HEYETİ UMUMİYE KARARLARI olgusu... 433 Anayasal değere ulaşan diğer mevzuattan örnekler..... 437 7. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanununun GENİŞLETİLEREK değiştirilmesinden sonraki durum 441 a) Değiş iklik zorunluğu ve tartışmalar........................... 441 b) CUMHURİYET'in yasalaşması ve yeni kurumlar.......... 442 (1) Rejimin adı: CUMHURİYET ................................... 442 (2) Cumhurbaşkanı kurumu............................................ 445 (3) Başbakan ve kabine kurumları ................................ 446 (4) Devletin DİNİ ve DİLİ ........................................... 448 8. Eski ve MİLLÎ MÜCADELE anayasal yaklaşımlarına, karşılaştırmalı olarak kısaca bakış 449 SONUÇ................................................................................. 451 Bibliyografya............................................................................. 463 Yabancı Dil kısa özetleme 467